{"id":15499,"date":"2026-09-13T12:47:45","date_gmt":"2026-09-13T12:47:45","guid":{"rendered":"https:\/\/io.djc.pl\/?p=15499"},"modified":"2026-09-13T12:47:45","modified_gmt":"2026-09-13T12:47:45","slug":"sga-og-mentanararvur-tin-handbok-til-froyar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/io.djc.pl\/?p=15499","title":{"rendered":"S\u00f8ga og Mentanararvur | T\u00edn handb\u00f3k til F\u00f8royar"},"content":{"rendered":"
\n

T\u00e1 i\u00f0 eg fyrstu fer\u00f0 kom \u00e1 land \u00e1 V\u00e1gum, fekk eg ein undarligan fri\u00f0 inn \u00e1 meg \u2013 ikki bara vindur og havr\u00e6ttur, men eitt haldgott \u00e1virki av eini s\u00f8gu, sum er st\u00f8\u00f0ugt virkin \u00ed samfelagnum. F\u00f8royar hoyra undir danska r\u00edki\u00f0 og hava t\u00ed eitt felags lutheranskt tr\u00faararv, sum framvegis setur g\u00f3\u00f0 spor \u00ed mentan og gerandisl\u00edv. Her renna nor\u00f0urlendsk v\u00edkingasj\u00f3n og kristin si\u00f0venja saman \u00ed einum landslagi vi\u00f0 s\u00f3knarkirkjum, tr\u00e6bygningum og munnligum si\u00f0um, sum eru t\u00e6tt kn\u00fdtt at t\u00ed donsku f\u00f3lkakirkjuligu skipan. At reisa \u00ed hesum oyggjunum er sum at bla\u00f0a \u00ed eini livandi s\u00f8gub\u00f3k, har hv\u00f8r fj\u00f8r\u00f0ur, hv\u00f8r gomul kirkja og hv\u00f8r ni\u00f0ursettur tingsta\u00f0ur ber bo\u00f0 um, hvussu tr\u00fagv, politik og mentan hava tvinna\u00f0 seg saman gj\u00f8gnum \u00f8ldir.<\/p>\n

1. T\u00ed\u00f0arskei\u00f0i\u00f0 og s\u00f8gulig \u00e1hrif<\/h2>\n

S\u00f8gan um F\u00f8royar tekur byrjan vi\u00f0 norskum hermonnum, sum \u00ed 9. \u00f8ld komu til at seta b\u00fagv. Men ta\u00f0, sum skuldi gera gera oyggjarnar til ein part av t\u00ed donsk-norska mentanar\u00f8kinum, var kristnibo\u00f0anin \u00ed \u00e1r 999, samb\u00e6rt F\u00f8royingas\u00f8gu. T\u00e1 avgj\u00f8rdi tingsamlingin \u00e1 Tinganesi, undir pressi fr\u00e1 norska konginum, at taka \u00edm\u00f3ti kristind\u00f3min sum almenna tr\u00fagv. Hetta var ein st\u00f3r broyting, sum kn\u00fdtti F\u00f8royar at a\u00f0rari si\u00f0s\u00f8gu enn teirri norr\u00f8nu si\u00f0menningini. Framman fyri \u00ed mi\u00f0\u00f8ld bleiv kirkjan mi\u00f0st\u00f8\u00f0in, sum savna\u00f0i f\u00f3lk, skipa\u00f0i s\u00f3knir og bygdi t\u00e6r fyrstu tr\u00e6kirkjurnar, i\u00f0 enn standa eftir sum vitnisbur\u00f0ir um tr\u00fagv og felags andan.<\/p>\n

Norskt r\u00e6\u00f0i og kirkjuligt st\u00fdri<\/h3>\n

Fyri kristnibo\u00f0an og fram til 1380 h\u00f8vdu F\u00f8royar undir norsku kongafamiljuni, og ta\u00f0 var norska erkibispssetri\u00f0 \u00ed Ni\u00f0ar\u00f3si, sum fekk andaligt yvirvald. Hetta hev\u00f0i ikki bara, at prestarnir v\u00f3ru sendir nor\u00f0ur, men eisini at f\u00f8roysk kirkjulig s\u00f8ga var\u00f0 skriva\u00f0ur \u00e1 fornnorr\u00f8nt, fyrr enn m\u00e1li\u00f0 seinni var\u00f0 broytt. Gomlu skinnhandritini, sum t.d. Sey\u00f0abr\u00e6vi\u00f0 fr\u00e1 1298, s\u00fdna greitt av, hvussu kirkja og ting v\u00f3ru tengd saman \u2013 presturin sat vi\u00f0 \u00ed d\u00f3msins st\u00fdri, og kirkjan \u00e1tti r\u00e6tt til j\u00f8r\u00f0 og tekjur. T\u00e1 Kalmar-unionin var\u00f0 stovna\u00f0, var\u00f0 tilkn\u00fdti\u00f0 til Danmarkar sterkari, og fr\u00e1 si\u00f0b\u00f3tini t\u00f3k vi\u00f0 danska kirkjuskipanin kat\u00f3lska arvin, men t\u00f3 ikki ikki uttan m\u00f3tst\u00f8\u00f0u \u00ed f\u00f3lkinum.<\/p>\n

Reformati\u00f3nin og danskt st\u00fdri<\/h3>\n

Si\u00f0b\u00f3tin \u00ed 16. \u00f8ld hendi ikki uttan \u00f3semju til F\u00f8roya. Kat\u00f3lsku biskuparnir v\u00f3r\u00f0u avloystir, og kirkjuliga j\u00f8r\u00f0in kom undir danska kr\u00fanuna, sum eisini yvirt\u00f3k allar eigur fr\u00e1 t\u00ed gamla biskupsst\u00f3linum \u00ed Kirkjub\u00f8. Tann stutta, men sterka andst\u00f8\u00f0an, sum sum presturin og uppreistrarlei\u00f0arin J\u00e1kup J\u00f3gvansson st\u00f3\u00f0 fyri, trygdi at umskiftingin ikki hendi uttan m\u00f3tst\u00f8\u00f0u. Men fr\u00e1 1538 var\u00f0 lutheranska si\u00f0urin alment vi\u00f0urkend, og kirkjuf\u00f3lk v\u00f3ru n\u00fa noyddir at pr\u00e6dika \u00e1 donskum, \u00e1 me\u00f0an m\u00e1l og si\u00f0ir sm\u00e1tt og s\u00edtt t\u00f3ku lit av danska kirkjul\u00edvinum. Hetta st\u00fdri setti karmarnar fyri ta\u00f0, sum \u00ed dag er F\u00f3lkakirkjan \u2013 ein sj\u00e1lvst\u00f8\u00f0ugur partur av danska kirkjufelagnum, men vi\u00f0 egnum f\u00f8royskum sermerki.<\/p>\n

6. Savn og mentanarstovnir \u2013 var\u00f0veitingin av f\u00f8royska arvi<\/h2>\n

Eitt av t\u00ed bestu r\u00e1\u00f0unum, eg kann geva einum vitjara, sum vil skilja dansk-f\u00f8royskan tr\u00faar- og mentanararv, er at br\u00faka n\u00f3gva t\u00ed\u00f0 \u00e1 sj\u00e1lvum s\u00fdningarsta\u00f0um. F\u00f8roya Fornminnissavn, sum hevur deildir b\u00e6\u00f0i \u00ed Havn og ymsum bygdum, er ein kistugullur av lutum, sum stinga seg fr\u00e1 v\u00edkingat\u00ed\u00f0 til 20. \u00f8ld, og leggur st\u00f3ran dent \u00e1 kirkjulist, altartalvur, prestandrassar og m\u00e1lningar, i\u00f0 v\u00edsa samsp\u00e6li\u00f0 millum danskar prestastovur og lokala handverkarar. At s\u00edggja, hvussu teir hava sett lutir \u00ed samanhangi vi\u00f0 fr\u00e1grei\u00f0ingar \u00e1 b\u00e6\u00f0i donskum og f\u00f8royskum, er ein l\u00e6ra \u00ed sj\u00e1lvum s\u00e6r.<\/p>\n

Listasavni\u00f0 og kirkjulist<\/h3>\n

Listasavn F\u00f8roya, sum heldur til \u00ed Nor\u00f0urlandah\u00fasinum, hevur eina fr\u00e1l\u00edka savning av stykki, sum kn\u00fdta f\u00f8royska m\u00e1larakensl beinlei\u00f0is til kirkjul\u00edv. Hetta er ikki bert S\u00e1mal Joensen-Mikinesar tj\u00fakar l\u00fdsingar av sj\u00f3v og himmalslj\u00f3si, men eisini verk, sum l\u00fdsa b\u00edbilska b\u00f3lkar og prestar \u00ed gerandisdegi. Ta\u00f0, sum eg haldi ey\u00f0kennir savni\u00f0, er, at ta\u00f0 ennt\u00e1 \u00ed meira abstraktum verkum oftast finnast tilv\u00edsingar til tr\u00fagv, kronu ella prestasj\u00f3n \u2013 ein undirstriking av, hvussu heilagi tekstur og f\u00f8royskt landslag eru tvinnast saman. St\u00f8rsti fyrimunurin fyri f\u00f8royskar-danskar mentanar\u00e1huga\u00f0ar er, at skr\u00e1setingararbei\u00f0i\u00f0 vi\u00f0 donskum uppl\u00fdsingum er so fj\u00f8lbroytt, at ein eisini f\u00e6r dj\u00fapa vitan uttan at tosa f\u00f8royskt.<\/p>\n

Bygdas\u00f8vn \u2013 l\u00edtil men sermerkt<\/h3>\n

Uml. ein t\u00edggju bygdas\u00f8vn, fr\u00e1 Sandi til Vi\u00f0arei\u00f0is, geva eini innlit \u00ed t\u00ed sermerkta kirkjul\u00edvsins, sum anda\u00f0ist \u00ed sm\u00e1u s\u00f3knunum. Har finnur t\u00fa t\u00ed\u00f0art\u00fdskar presta\u00edb\u00fa\u00f0ir, d\u00f3psfuntir, klokkar og gomul hondskriftir, sum vidna um, hvar n\u00e6r og hvussu einst\u00f8kur danskur st\u00edlyr\u00f0ur hevur laga\u00f0 seg eftir f\u00f8royskum a\u00f0st\u00f8\u00f0um. T\u00e1 i\u00f0 eg gin gj\u00f3gni\u00f0um \u00e1 Bygdasavninum \u00e1 Kv\u00edv\u00edk, var\u00f0 eg serliga hugtikin av einum altartalv, sum var m\u00e1la\u00f0 av einum donskum presti, sum livdi har og br\u00fakti lokalar bl\u00f3mar sum m\u00f3tiv \u2013 eitt sannkalla\u00f0 vitni um, at kirkjan her var naka\u00f0 meir enn eitt l\u00e6rustovnur.<\/p>\n

7. F\u00f8royski arvurin \u00ed donskum samanhangi<\/h2>\n

Fyri einum danskum fer\u00f0af\u00f3lki, sum er spakuliga hugtikin av tr\u00faarligari mentan, er ta\u00f0 av st\u00f3rum umfangi at skilja, hvar f\u00f8royska sj\u00f3narhorni\u00f0 kemur inn \u00ed tann felags danska kirkju- og mentanararvin https:\/\/visitnordoy.fo\/<\/a>. F\u00f8royar er ein sj\u00e1lvst\u00fdrur partur av danska r\u00edkinum, men hevur s\u00edtt egi\u00f0 stift og egit pr\u00e6staseminarium, sum \u00fatb\u00fanar prestar beinlei\u00f0is til starv \u00ed oyggjunum. Hetta merkir, at t\u00fa sum danskur vitjari f\u00e6rt eina lutheranska kirkjusi\u00f0venju, sum er kend \u2013 t\u00ed sama donsku s\u00e1lmab\u00f3k, sama altargangsor\u00f0 og sama tr\u00faarj\u00e1ttanin \u2013 men sum t\u00f3 hevur fingi\u00f0 eitt f\u00f8royskt lj\u00f3\u00f0 og ein lokalan d\u00f3m, i\u00f0 speglar teir serst\u00f8ku ve\u00f0urlags- og samfelagstreytirnar.<\/p>\n

Samstundis er ta\u00f0 greitt, at mentanararvarin er vor\u00f0in ein br\u00fagv millum Danmark og F\u00f8royar \u00ed n\u00fdggjari t\u00ed\u00f0. N\u00f3gv dansk mentanarf\u00f3lk koma higar at virka innan t.d. konservatorarbei\u00f0i vi\u00f0 teimum gomlu kirkjubygninunum, og fleiri f\u00f8royskir prestar hava tiki\u00f0 s\u00edna \u00fatb\u00fagving \u00ed Danmark, l\u00edka sum f\u00f8royskir savnar og fel\u00f8g samstarva n\u00e6r vi\u00f0 danskar stovnar. T\u00fa finnur eisini sp\u00e6l av t\u00ed\u00f0arinnar \u00e1 donskum sj\u00f3nvarpsr\u00e1sum, i\u00f0 l\u00fdsa f\u00f8royska tr\u00faarh\u00f8gt\u00ed\u00f0, sum t.d. j\u00f3laguds\u00fe\u00e6nastur beinlei\u00f0is \u00far Havnar kirkju \u2013 eitt merki um, at h\u00f3ast heimast\u00fdri, so er andaligi og mentanarligi felagsskapurin dj\u00fapt r\u00f8ttur. Og ta\u00f0 er j\u00fast \u00ed hesum felagsskapi, at tann serstaki f\u00f8royski arvurin f\u00e6r s\u00edtt vir\u00f0i sum partur av danskari mentan uttan at gloyma s\u00edna egna r\u00f8dd.<\/p>\n

T\u00e1 i\u00f0 t\u00fa einafer\u00f0 hevur uppliva\u00f0 tr\u00faar- og mentanars\u00f8guna \u00e1 sta\u00f0num, ver\u00f0ur t\u00fa m\u00f8guliga varugur\/ur vi\u00f0, at \u00ed F\u00f8royum liggur ein jaligur styrki \u00ed at var\u00f0veita ta\u00f0, sum kann kennast sum ein l\u00edtil brot av einari felags danskari s\u00f8gu, men i\u00f0 t\u00f3 er heimavaksin og treiskur. Hetta tv\u00edfalda samleikargrundarlag \u2013 danskt r\u00edkisfelag og f\u00f8roysk mentan \u2013 er ikki ein m\u00f3ts\u00f8gn, men heldur ein grundarlag, i\u00f0 ger, at fer\u00f0 til F\u00f8roya er eitt livandi \u00edskoyti til tann nor\u00f0urlendska arvin, sum t\u00fa og eg kunna taka lut \u00ed.<\/p>\n

2. Kirkjuframbygging og tr\u00faarl\u00edv \u00ed F\u00f8royum<\/h2>\n

F\u00f8roya kirkjulandslagi\u00f0 f\u00f8rir \u00f3metaliga fast pr\u00f3gv um, at tr\u00fagv og byggimentan eru farin hond \u00ed hond fr\u00e1 mi\u00f0\u00f8ld til okkara dagar. Yvirh\u00f8vur v\u00f3ru ta\u00f0 s\u00f3knarb\u00f8rnini sj\u00e1lv, sum reistu t\u00e6r fyrstu bygningarnar vi\u00f0 lokalt tilfari \u2013 t\u00f3rsvi\u00f0i, gr\u00f3ti og vi\u00f0arluti \u00far rekavi\u00f0i, sum havi\u00f0 bar inn. Ta\u00f0 at vitja hesar kirkjurnar er ikki bara eitt postmodernistiskt innlit, men eitt n\u00e1mskei\u00f0 \u00ed arkitektur og felagsskipan: hv\u00f8r bygd hev\u00f0i s\u00edna kirkju, og jourav tali\u00f0 \u00e1 prestum var avmarka\u00f0, f\u00f8rdu teir ofta fleiri prestagj\u00f8r\u00f0 og b\u00fa\u00f0u ikki alt\u00ed\u00f0 \u00e1 sta\u00f0num, sum styrkti sj\u00e1lvbjargnis- og samvinnusinna\u00f0a tr\u00faarvenju.<\/p>\n

S\u00f8guligu tr\u00e6kirkjurnar \u2013 minni \u00far mi\u00f0\u00f8ld og fram<\/h3>\n

T\u00e1 i\u00f0 n\u00f3gvar av teimum eldstu steinkirkjunum liggja \u00ed oy\u00f0ilegging, so eru fleiri tr\u00e6kirkjur \u00far 18. og 19. \u00f8ld var\u00f0veittar n\u00e6rmast fullf\u00edggja\u00f0ar. Tann \u00ed Sj\u00f3gv, bygd \u00ed 1847, er eitt gott d\u00f8mi: hv\u00edttm\u00e1la\u00f0ur timburbygningur vi\u00f0 typiskum torni og innvi\u00f0 snotiligum altartalvum, sum listaf\u00f3lk hava skori\u00f0 \u00fat. Kirkjan \u00ed Hvalv\u00edk, fr\u00e1 1829, er f\u00f8gru pr\u00fd\u00f0iliga millum fjall og fj\u00f8r\u00f0, og innanh\u00fdsis s\u00e6r eg altartalvuna, sum framman av donskum listamanni, og sum v\u00edsir, hvussu t\u00e6tt sambandi\u00f0 millum keypsta\u00f0ar- og oyggjamentan var. T\u00fa finnur eisini fleiri kirkjur vi\u00f0 upprunaligum grenasj\u00f3vum, sum lj\u00f3\u00f0a reint og heitt undir s\u00e1lmasangi.<\/p>\n

Mi\u00f0aldarsteinurin \u00ed Kirkjub\u00f8 \u2013 D\u00f3mkirkjan og Sct. Olav<\/h3>\n

St\u00f3ra undri\u00f0 \u00ed f\u00f8royskum kirkjubyggisni er uttan iva Kirkjub\u00f8ur. Her stendur ruinen av Magnuskatedralinum \u00far 13.\u00f8ld, sum ongant\u00ed\u00f0 var\u00f0 fullf\u00edggja\u00f0ur, men sum s\u00fdnir m\u00e6ti um eina t\u00ed\u00f0, t\u00e1 kirkjan vildi byggja st\u00f3rvegis b\u00e6\u00f0i \u00ed andaligum og politiskum t\u00fddningi. Beint vi\u00f0 s\u00ed\u00f0una r\u00edsur tann l\u00edtla, men haldg\u00f3\u00f0a Sct. Olavskirkja fr\u00e1 12. \u00f8ld, sum enn er \u00ed n\u00fdtslu sum s\u00f3knarkirkja. T\u00e1 i\u00f0 eg st\u00f3\u00f0 har og n\u00fdtti innsavna\u00f0an stein og gr\u00f3th\u00fas, kendi eg, hvussu heilaga Olavs navn kn\u00fdtir F\u00f8royar til v\u00ed\u00f0ari nor\u00f0urlendska tr\u00faar- og kongas\u00f8gu, samstundis sum danski veitin kom gj\u00f8gnum biskupssetri\u00f0, sum fyrr var her.<\/p>\n

3. H\u00e1t\u00ed\u00f0arhald og mentanarligar venjur<\/h2>\n

H\u00e1t\u00ed\u00f0arhald \u00ed F\u00f8royum er ein av teimum mest ey\u00f0s\u00fdnligu m\u00e1tunum, hvar s\u00f8gulig fort\u00ed\u00f0, mentanarlig si\u00f0venja og tr\u00fagv renna saman og mynda felags kenslur, sum r\u00f8kkja langt um oyggjarnar. \u00c1rliga kringr\u00e1sin tekur byrjan vi\u00f0 gr\u00e6karismessu, gongur v\u00ed\u00f0ari vi\u00f0 summarligum gr\u00f3tb\u00e1tastevnu og kemur til enda vi\u00f0 j\u00f3lunum, sum f\u00e6r ein heilt serstakan f\u00f8royskan d\u00e1m, t\u00ed n\u00f3gv si\u00f0ur er haldin sum munnbreg\u00f0ni gomul tr\u00faarspor. Hesar h\u00f8gt\u00ed\u00f0irnar innihalda ty\u00f0iliga minning av teimum r\u00f8rslunum, i\u00f0 mynda\u00f0u samfelagi\u00f0: hvalavei\u00f0u og b\u00f8nah\u00fasafundir, sangur og dans, og ikki minst felagsm\u00e1lt\u00ed\u00f0 av lokum tilfari. Ta\u00f0 er \u00ed hesum r\u00e1sum, at t\u00fa upplivir, hvussu t\u00e6tt tr\u00fagv og dagligt l\u00edv hava gingi\u00f0 \u00ed hond fr\u00e1 v\u00edkingat\u00ed\u00f0 til okkara t\u00ed\u00f0.<\/p>\n

    \n
  • \u00d3lavs\u00f8ka (28.\u201329. juli):<\/strong> Tj\u00f3\u00f0arh\u00e1t\u00ed\u00f0 vi\u00f0 tinghaldi, gudst\u00e6nastu \u00ed Havnar kirkju, skr\u00fa\u00f0gongu og \u00edtr\u00f3ttarkappingum. Byrjan \u00e1 l\u00f3gtings\u00e1rinum og ein kirkjuligur minningardagur um Heilaga Olav, hv\u00f8rs kross er \u00ed f\u00f8royska skjaldarmerkinum.<\/li>\n
  • Gr\u00e6karismessa (12. mars):<\/strong> Gomul v\u00e1rh\u00e1t\u00ed\u00f0, sum upprunaliga minnist Heilaga Gregorius. Dagurin markar byrjan av v\u00e1rkoma, og samb\u00e6rt si\u00f0venju skuldi ve\u00f0ri\u00f0 henda dag siga n\u00f3gv um komandi v\u00e1r og fiskiskap.<\/li>\n
  • J\u00f3lahald (desember\u2013januar):<\/strong> Kirkjusongur og m\u00f8ti \u00e1 j\u00f3lan\u00e1tt, j\u00f3ladansur vi\u00f0 mi\u00f0aldarkv\u00e6\u00f0um, og ikki minst r\u00edka gomlu si\u00f0venjan at tendra lj\u00f3s \u00ed minni teirra sj\u00f3l\u00e1tnu \u2013 ein tr\u00faarb\u00f3t, sum blandar kristna og forn-f\u00f8royska hugsj\u00f3n.<\/li>\n
  • Kv\u00e6\u00f0a- og dansistevnur:<\/strong> Fr\u00e1 v\u00e1ri til heyst halda bygdir kappr\u00f3\u00f0rarstevnur, har gamlir dansar og kv\u00e6\u00f0ir ver\u00f0a framf\u00f8rdir \u00ed sambandi vi\u00f0 b\u00f8narh\u00fasafundir, eitt sj\u00f3nligt merki um, at kristni bo\u00f0skapur og forn mentalitur si\u00f0ur kunnu ganga saman.<\/li>\n<\/ul>\n

    Ey\u00f0kenni fyri alt h\u00e1t\u00ed\u00f0arhaldi\u00f0 er tann sterka felagskenslan, sum kirkjan \u00ed mi\u00f0\u00f8ld skipa\u00f0i, og sum lutheranska F\u00f3lkakirkjan hevur var\u00f0veitt. T\u00e1 eg sj\u00e1lvur luttek \u00e1 gudst\u00e6nastu \u00e1 \u00d3lavs\u00f8ku, var\u00f0 eg varugur vi\u00f0, hvussu samansj\u00f3\u00f0ingin millum prest, t\u00f3nleik og frams\u00f8gn \u00e1 f\u00f8royskum m\u00e1li skapar eina samt\u00ed\u00f0, har danska si\u00f0venjan er vandin inn \u00ed eitt sj\u00e1lvst\u00f8\u00f0ugt oyggjasj\u00f3narmi\u00f0. Altartalvan, s\u00e1lmar \u00far donsku s\u00e1lmab\u00f3kini, men sungnir \u00e1 f\u00f8royskum, og pr\u00e6dikur, sum taka st\u00f8\u00f0i \u00ed b\u00e6\u00f0i lokalvi\u00f0urskiftum og b\u00edbliuteksti \u2013 hetta er ein l\u00edvandi arvur, sum t\u00fa ikki finnur eins nakra a\u00f0rasta\u00f0ni \u00ed danska r\u00edkinum.<\/p>\n

    4. Fornleifar og fornleifar<\/h2>\n

    At f\u00e1a eina heildarmynd av tr\u00faarligum l\u00edvi og t\u00ed samfelagsliga skipanini \u00ed F\u00f8royum mugu vit leita til teirra s\u00f8guligu leivdir, sum eisini bj\u00f3\u00f0a okkum g\u00f3\u00f0ar v\u00edsbendingar um, hvussu hetta oyggjasamfelag f\u00f3r \u00far heidnari t\u00ed\u00f0 yvir \u00ed kristnibo\u00f0an og s\u00ed\u00f0ani undir danskt st\u00fdri. Allar s\u00f8guligu leivdir \u00ed F\u00f8royum \u2013 fr\u00e1 b\u00fasta\u00f0arsporum til tingsta\u00f0ir og mi\u00f0aldarkirkjur \u2013 eru vanliga \u00ed beinlei\u00f0is samband vi\u00f0 tr\u00faarligar og politiskar mi\u00f0depilar, og t\u00fa sleppur at s\u00edggja tey uttan langfer\u00f0ir, t\u00ed landafr\u00f8\u00f0iliga st\u00f8ddin er avmarka\u00f0. St\u00f3ri vandin fyri \u00e1huga\u00f0an vitjara er, at n\u00f3gv av hesum st\u00f8\u00f0um eru \u00ed vanligari n\u00e1nd uttan at vera m\u00fara\u00f0 inn \u00ed st\u00f3rar m\u00f3tt\u00f8kur \u2013 t\u00fa kann s\u00edggja mi\u00f0aldir \u00ed vanligari n\u00e1nd.<\/p>\n

      \n
    • Tinganes \u00ed T\u00f3rshavn:<\/strong> H\u00f8vu\u00f0ssta\u00f0urin hj\u00e1 fyrra l\u00f8gtinginum, l\u00edka s\u00ed\u00f0ani v\u00edkingat\u00ed\u00f0. Her var\u00f0 kristind\u00f3mur godtikin \u00e5r 999, og t\u00fa kemur at s\u00edggja eftir stoyptar veggir og tey rau\u00f0u timburh\u00fasini, har mangan er minningargudst\u00e6nasta. Hetta er einasta tingsta\u00f0urin \u00ed heiminum, sum hevur veri\u00f0 \u00e1 sama sta\u00f0 \u00ed yvir t\u00fasund \u00e1r.<\/li>\n
    • Kirkjub\u00f8argar\u00f0ur:<\/strong> Eina mi\u00f0aldarbiskupsst\u00f3lurin \u00ed F\u00f8royum, sum eisini var listarligur kn\u00fatapunktur fyri alla dansk-norska r\u00edki\u00f0 vestanhavs. Her finnur t\u00fa Magnuskatedralina, Sct. Olavskirkju og Gar\u00f0shorni\u00f0, sum saman mynda eitt grei\u00f0liga heilt savn av bygna\u00f0ars\u00f8gu og tr\u00faararvi.<\/li>\n
    • Kv\u00edv\u00edkar bygd og v\u00edkingaleivdir:<\/strong> Funnu leivdir v\u00edkingah\u00fas \u00e1 Kv\u00edv\u00edk, sum s\u00fdna at bygdamynstur og dagligt l\u00edv frammanundan t\u00f3ku vi\u00f0 til donskrar mentanarinnar \u00edgj\u00f8gnum handil og sigling. T\u00fa m\u00f8tir eisini steinmura\u00f0a kirkjuleivdir, i\u00f0 v\u00edsa \u00e1 t\u00ed\u00f0liga kristna \u00e1v.<\/li>\n
    • Sandav\u00e1gs r\u00fanasteinur og mi\u00f0aldarkirkja:<\/strong> R\u00fanasteinurin vi\u00f0 teksti fr\u00e1 13. \u00f8ld er ein sterkur vitnisbur\u00f0ur um n\u00e1na sambandi\u00f0 millum f\u00f8royskt, norskt og danskt m\u00e1l \u00ed kirkjuligum h\u00f8pi, me\u00f0an kirkjan sj\u00e1lv v\u00edsir eina v\u00e6l var\u00f0a\u00f0a 19. aldar tr\u00e6bygning vi\u00f0 fyrri uppruna.<\/li>\n<\/ul>\n

      Ta\u00f0, sum kemur fram \u00ed eygunum, er hvussu knappliga fleiri av hesum fornminnum v\u00f3ru \u00f3skr\u00e1sett fram til 19. \u00f8ld. Fr\u00e1 1890-\u00e1runum byrja\u00f0u danskir og f\u00f8royskir fornfr\u00f8\u00f0ingar at registrera og gr\u00f3va \u00fat, og teirra arbei\u00f0i vardi fram til samt\u00ed\u00f0ar. \u00cd dag eru tey flestu st\u00f8\u00f0ini merkt vi\u00f0 talvum \u00e1 b\u00e6\u00f0i f\u00f8royskum og donskum \u2013 ein beinlei\u00f0is \u00e1minning um tv\u00edb\u00fdlisarv, sum n\u00f3gv fer\u00f0af\u00f3lk \u00far Danmark kunnu kenna seg heima \u00ed. At ganga \u00e1 Kv\u00edv\u00edk ella \u00ed Kirkjub\u00f8 uttan at hitta \u00e1 ein prest ella forstandara, sum megnar grei\u00f0a fr\u00e1 s\u00f8guni, er sj\u00e1ldsamt \u2013 har ver\u00f0ur lokalsamfelagi\u00f0 eisini ein partur av t\u00ed livandi fornfr\u00f8\u00f0i.<\/p>\n

      5. Tungum\u00e1l og f\u00f3lka\u00e6tt \u2013 arvin \u00far nor\u00f0urlendskari mentan<\/h2>\n

      Tungum\u00e1l og tr\u00fagv hava \u00ed F\u00f8royum veri\u00f0 n\u00e6r kn\u00fdtt at hv\u00f8rjum \u00f8\u00f0rum, og ta\u00f0 er hetta sambandi\u00f0, sum ger f\u00f8royskan m\u00e1lsligan arv \u00f3endaliga \u00e1hugaverdan afturat \u00ed einum donskum samanhangi. Tann munnliga si\u00f0venjan \u2013 kv\u00e6\u00f0i, \u00e6vint\u00fdr og sagnir, sum hildust t\u00e1 kirkjan ikki helt n\u00f3g miki\u00f0 av skriva\u00f0um tekstum \u00e1 heimam\u00e1linum \u2013 var \u00ed st\u00f3ran mun eisini eitt slags leikmannask\u00fali \u00ed tr\u00fagvi. Prestar, sum v\u00f3ru \u00fatsendar \u00far Danmark, l\u00e6rdu seg sj\u00e1ldan at tala f\u00f8royskt til pr\u00e6dikunnar, og ta\u00f0 gj\u00f8rdi, at f\u00f3lki\u00f0 sj\u00e1lvt bar \u00e1byrgdina av at tulka og v\u00ed\u00f0arif\u00f8ra b\u00edbliunnar fr\u00e1sagnir \u00e1 s\u00ednum egna m\u00e1li. Hetta styrkti b\u00e6\u00f0i m\u00e1lsliga sj\u00e1lvsvir\u00f0ing og ta\u00f0 eg kalli eina sj\u00e1lvgj\u00f8rdar tr\u00faarinnl\u00e6ring, sum enn er sj\u00f3nlig \u00ed gerandisligari si\u00f0venju.<\/p>\n

      Kv\u00e6\u00f0aarvur og andaligur bo\u00f0skapur<\/h3>\n

      N\u00f3gvur partur av teimum f\u00f8roysku kv\u00e6\u00f0unum, sum v\u00f3r\u00f0u uppskriva\u00f0 \u00ed 18. og 19. \u00f8ld, er beinlei\u00f0is tengdur at b\u00edbliutilfari og halgimannas\u00f8gum. Eitt n\u00fa Brynhildarkv\u00e6\u00f0i ella R\u00edksins r\u00edka fr\u00e6lsi leggja dent \u00e1 moraliska kenslur og mannalut \u2013 ofta vi\u00f0 ending, sum kann minna um eina pr\u00e6diku. Kv\u00e6\u00f0ini v\u00f3r\u00f0u sungin \u00ed dansi, og dansurin f\u00f3r fram uttan lj\u00f3\u00f0f\u00e6ri, men vi\u00f0 teimum taktarf\u00f8stu og \u00edmyndamiklu tekstunum, sum \u00ed st\u00f3ran mun v\u00f3ru g\u00f3\u00f0kendis gomul tr\u00faaruppliving. T\u00e1 eg hevur hoyrt hesi kv\u00e6\u00f0i \u00ed eini bygdarsk\u00fala um j\u00f3lt\u00ed\u00f0ir, s\u00e1 eg, hvussu andlitsbragdini hj\u00e1 tilhoyrarunum bera dygdarg\u00f3\u00f0an \u00e1huga fyri s\u00e1larligum og tr\u00faarligum evnum, sum t\u00f3 ikki eru eftirskriva\u00f0 \u00ed n\u00fdggjari donskari kirkjusi\u00f0venju.<\/p>\n

      Skriftsm\u00e1l og f\u00f3lka\u00e6tt \u2013 danska korsfestingin og f\u00f8royska risi\u00f0<\/h3>\n

      Sambandi\u00f0 millum danska kirkju og f\u00f8royskt m\u00e1l hevur ikki alt\u00ed\u00f0 veri\u00f0 einst\u00e1tta\u00f0. Fram til 1938 var\u00f0 alt kirkjum\u00e1l alment skriva\u00f0 \u00e1 donskum, men \u00ed heimunum og millum s\u00f3knarb\u00f8rn vaks ein m\u00f3tm\u00e6lis- og endurn\u00fdtslustrev, sum eisini fekk prestar sum J\u00e1kup Dahl at umseta N\u00fdggja Testamenti til f\u00f8royskt. Hetta str\u00ed\u00f0 um m\u00e1l \u00ed kirkjuni var samstundis eitt str\u00ed\u00f0 um sj\u00e1lvsvir\u00f0ing og mentanarligt sj\u00e1lvr\u00e6\u00f0i innanfyri danska r\u00edki\u00f0. Eg haldi, at einasta h\u00e1tturin at skilja ta\u00f0 andaliga l\u00edvi\u00f0 \u00ed dag er at s\u00edggja, hvussu ta\u00f0 gamla danska kirkjuskipanin gav pl\u00e1ss fyri einum f\u00f8royskum arvi uttan at fara \u00fat um rammuna av lutheranskari l\u00e6ru.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      T\u00e1 i\u00f0 eg fyrstu fer\u00f0 kom \u00e1 land \u00e1 V\u00e1gum, fekk eg ein undarligan fri\u00f0 inn \u00e1 meg \u2013 ikki<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"colormag_page_container_layout":"default_layout","colormag_page_sidebar_layout":"default_layout","footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-15499","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/io.djc.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15499","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/io.djc.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/io.djc.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/io.djc.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/io.djc.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=15499"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/io.djc.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/15499\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/io.djc.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=15499"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/io.djc.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=15499"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/io.djc.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=15499"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}